HeadShort.png

Η Μικρασιατική καταστροφή [του Παναγιώτη Καραβασίλη]

 

«Κι οι ελιές μας φορτωμένες απ' τον καρπό έγειραν και ξεψύχησαν προτού να 'ρθει το φθινόπωρο, σαν μας πέταξαν στη θάλασσα...» (Γιώργος Δεληγιάννης)

Τέλη Αυγούστου 1922, η Μικρασιατική Καταστροφή: Οι «προστάτιδες δυνάμεις» οδηγούσαν σε μια μεγάλη περιπέτεια την Ελλάδα. Ο ελληνικός καπιταλισμός σερνόταν στο άρμα πρώτα των βρετανικών, αργότερα των γαλλικών ιμπεριαλιστικών σχεδίων. Η «αξιοπιστία», η «συνεργασιμότητα» της ελληνικής αστικής τάξης: Εστειλε 100.000 Ελληνες στρατιώτες στην Ουκρανία, να πολεμήσουν με τις δυνάμεις του Βρετανού στρατηγού Ντενίκιν, ενάντια στη σοβιετική κυβέρνηση. Το Μάη του 1919, με την παρότρυνση του Λόιντ Τζορτζ, ο ελληνικός στρατός καταλαμβάνει τη Θράκη και τη Σμύρνη. Προχωρούσε στα βάθη της Μικράς Ασίας. Ο πόλεμος μεταξύ Ελλάδας - Τουρκίας διαρκούσε. Είχε ήδη στοιχίσει 400 εκατομμύρια δολάρια, τεράστιες απώλειες σε ζωές. Το 1922 οι Γάλλοι ιμπεριαλιστές σε «διαμάχη» με τα βρετανικά συμφέροντα, όπλισαν τον τουρκικό στρατό με ό,τι καλύτερο είχαν... καθιστώντας τον ικανό να εξουθενώσει τις ελληνικές δυνάμεις. «Ανέμυαλοι βασιλιάδες, δεκαρολόγοι πολιτικάντηδες θέλασι να μας οδηγήσουν στην Αγκυρα και τους Τούρκους στην Κόκκινη Μηλιά... Πίστεψαν στις υποσχέσεις άλλων, μοίρασαν υποσχέσεις, φωτογραφήθηκαν στ' ανάκτορα του Εσκί Σεχίρ. Ηπιαν ρακί στο Αφιόν Καραχισάρ. Εγιναν πιόνια στα χέρια των μεγάλων...» (Γιώργος Δεληγιάννης: «Η αιχμαλωσία - έξοδος απ' τη Σμύρνη»).

«Η Σμύρνη μέχρι και την καταστροφή του 1922, ήταν ένας απ' τους μεγάλους πνευματικούς φάρους του ελληνισμού. Συναγωνιζόταν ισάξια την Κωνσταντινούπολη, την Αλεξάνδρεια και την Αθήνα. Χάρις στην οικονομική ευμάρεια και το φιλοπρόοδον πνεύμα των Ελλήνων κατοίκων της και κάτω από εξαιρετικά δυσχερείς συνθήκες, κατόρθωσε να δημιουργήσει, όλη εκείνη τη μορφωτική και καλλιτεχνική υποδομή, ώστε δικαίως να αποκαλείται "Το Παρίσι της Ανατολής". Παρατηρείται μία άνθηση των σμυρναϊκών γραμμάτων και μάλιστα, της ποίησης. Ενώ, τα άξια ποιητικά τέκνα της Σμύρνης, όπως ο Θεόδωρος Ορφανίδης και ο Ιωάννης Καρασούτσας, γίνονται ινδάλματα των φιλόμουσων Αθηναίων στα μέσα του ΙΘ΄ αιώνος. Μία άλλη πλειάδα ποιητών ζει και δημιουργεί μέχρι και την καταστροφή του 1922 εκεί. Δίνοντας το στίγμα του πολιτισμού: Οι Νικόλαος Σαλτελής, Ιωάννης Ισιδωρίδης - Σκυλίτσης, Αλέξανδρος Κατακουζηνός, Λέων Γεγήρακης, Σωκρ. Σολομωνίδης, Ξενοφών Ραφόπουλος, Μιχαήλ Αργυρόπουλος, Χρ. Βασιλάκης, Γιώργος Βοντζαλίδης, Φωκίων Βουτσινάς, Δημ. Βρετόπουλος, Φρ. Δελαγραμμάτικας, Μιλτιάδης Εμμανουήλ, Γιώργος Ζερμπίνης, Αριστείδης Καλλιγάς, Μιλτ. Κρενδιρόπουλος, Ιπποκ. Γ. Λέων, Κων/νος Μάγνης, Λουκάς Νικολαΐδης, Στέφανος Παπαμιχάλης, Στίλπων Πιττακής, Μιλτιάδης Δ. Σεϊζάνης, Ευριπίδης Σεκιάρης κ.ά.» (Γιώργος Πετρόπουλος - Σμυρνιοί Ποιητές, πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή).

Η Μικρασιατική Καταστροφή μεταφράζεται σε 1.100.000 νεκρούς, 1.300.000 ξεριζωμένους. Καταγράφεται στην ελληνική πολιτική ζωή, ως η μεγάλη χρεοκοπία του αστικού εθνικισμού, της «μεγάλης ιδέας». Με το γεγονός, πως η ελληνική μπουρζουαζία, δε διαθέτει ιστορικά κανένα ίχνος κάποιας προοδευτικής αποστολής. Κάτω απ' την ανερχόμενη σημαία, δύναμη, του κομμουνιστικού κόμματος, τις ιδέες του, εντάχθηκαν οι πρόσφυγες της Μ. Ασίας, οι εργάτες, και τ' άλλα προοδευτικά στρώματα. Οδηγώντας τους πρόσφυγες στις φτωχομάνες γειτονιές της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης, του Πειραιά, της Ελλάδας - στην ιστορική πρωτοπορία των ταξικών αγώνων.

Παναγιώτης ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ

www.rizospastis.gr

Απ' τα σημαδιακά χρόνια του Κων/νου Δεσποτόπουλου

 

Εξομολογητικός, ακριβής, δίκαιος και ανεξίκακος ο ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος, ανοίγει τα χαρτιά των αναμνήσεών του στον πρώτο τόμο των «Αναπολήσεών» του («Παπαζήσης», σελ. 149, ευρώ 9). Ξετυλίγει το νήμα του δικού του παραμυθιού, που είναι κατά κάποιο τρόπο και το παραμύθι της γενιάς του, από τα πρώτα παιδικά του χρόνια που συνοδεύτηκαν από το θέαμα της Μικρασιατικής Καταστροφής και το αφήνει να περιμένει τον δεύτερο τόμο, αφού αναφερθεί εκτενώς στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά.

Δεν είναι «απλώς αυτοβιογράφημα», αλλά «αντηχούν στις σελίδες του οι τραγικοί για τον ελληνικό λαό κραδασμοί της Ιστορίας το 1922 και το 1940 έως το 1949» επισημαίνει ο Κ. Ι. Δεσποτόπουλος.

«Οι αναμνήσεις αυτές αξίζουν να ονομασθούν αναπολήσεις, καθώς φέρνουν στη συνείδησή μου τα περασμένα σαν τωρινά», δικαιολογεί τον τίτλο τον οποίο επέλεξε. Εμπιστεύθηκε κυρίως «την επιλεκτική αυθορμησία της μνήμης περισωστική μάλλον των σπουδαίων, πιστεύω, και απορριπτική των μη σπουδαίων στον καιάδα της λήθης». Ομως, δεν είναι «απλώς αυτοβιογράφημα» που περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του, αλλά «αντηχούν στις σελίδες του οι τραγικοί για τον ελληνικό λαό κραδασμοί της Ιστορίας το 1922 και το 1940 έως το 1949».

Στη Σμύρνη

Γεννιέται στις 26 Ιανουαρίου το 1913 στη Σμύρνη, δίδυμος αδελφός του μακαρίτη ιστορικού Αλέξανδρου Ι. Δεσποτόπουλου (1913-2004). Η πρώτη και βασανιστική μνήμη του συνδέεται με τον βομβαρδισμό της Σμύρνης από τους Αγγλογάλλους: «Νύχτα να μας αρπάζουν οι γονείς μας από τα κρεβάτια μας και να μας πηγαίνουν θορυβημένοι στο υπόγειο, οιονεί καταφύγιο, και να μένομε στον χώρο του μεταξύ τσουβαλιών με αλεύρι και άλλων με κάρβουνα, προμηθειών της οικογένειας για τις χαλεπές ημέρες του πολέμου».

Ζωντανά και ζωντανεμένα περιγράφει τις δύστηνες στιγμές της φλεγόμενης Σμύρνης, όπως και την εγκατάσταση της οικογένειας, μέσω Μυτιλήνης, στην Αθήνα της προσφυγιάς. Πρώτη διαμονή σε υπόγειο χώρο ιδιοκτησίας της οικογένειας Καλλισπέρη, με θέα την Ακρόπολη και επί δώδεκα χρόνια (1923-1934) στον υπό δημιουργίαν προσφυγικό οικισμό Παγκρατίου που μετονομάσθη σε Δήμο Βύρωνος. Γνωρίζει, ανάμεσα σε άλλους, τον Σμυρνιό αρχαιολόγο Στίλπωνα Πιττακή, παππού της Ρένης Πιττακή, την Πηνελόπη Σικελιανού, αδελφή του ποιητή Αγγελου, την Αμερικανίδα χορεύτρια Ισιδώρα Ντάνκαν, τον ζωγράφο Διαμαντή Διαμαντόπουλο, την Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.

Είναι πια φοιτητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, όταν ξεσπάει μεγάλη αναταραχή: «Πρύτανης ήταν ο καθηγητής Φιλοσοφίας Θεόφιλος Βορέας. Ενθυμούμαι ηχηρά συνθήματα μόνο και τα χλευαστικά του Πανεπιστημίου ασματίδια: "Εις το Πανεπιστήμιον πνέει βορέας και μαίνεται κατά της νεολαίας..." ή "Ενοικιάζεται και θα γίνει μαγαζί, ενοικιάζεται και ο Πρύτανης μαζί... Κι εμείς θα πάμε γράμματα να μάθουμε πολλά στον αστυνόμο του χωριού μας με τον βούρδουλα..."», έχει συγκρατήσει. Ανάμεσα στους πέντε της συντονιστικής των φοιτητών και ο Θανάσης Κλάρας, ο οποίος αργότερα θα ηγηθεί του αντάρτικου, από τις τάξεις της Αριστεράς, με το ψευδώνυμο Αρης Βελουχιώτης.

Εκείνα τα χρόνια, ο περίβολος του Πανεπιστημίου, ήταν ένα δεύτερο άτυπο πανεπιστήμιο. Εκεί ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος γνωρίζει τους Οδυσσέα Ελύτη, Νίκο Γκάτσο, Νίκο Ζαφειρόπουλο, Μιχαήλ Σακελλαρίου, Νίκο Σβορώνο, Σπύρο Χαιρετάκη. Κι ακόμη τον «διάσημο δημοσιογράφο αργότερα της άκρας Δεξιάς» Σάββα Κωνσταντόπουλο, («Ελεύθερος Κόσμος») και τον μετέπειτα καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών Αγγελο Προκοπίου.

Συνδέεται με τον Φιλοσοφικό Κύκλο των Κανελλόπουλου και Τσάτσου, στον οποίο εισάγει τον Γιώργο Σαραντάρη, «γνήσιο ποιητή και γνήσιο φιλόσοφο. Σ' αυτόν μόνο ετόλμησε ο έπειτα Οδυσσέας Ελύτης να αποκαλύψει ότι γράφει ποιήματα και τα έθεσε υπό την κρίση του». Φίλος και συμπατριώτης του ο Δήμης Καπετανάκης, ποιητής και φιλόσοφος. Εμελλε να πεθάνει στα τριάντα δύο του, όπως άλλωστε και ο Γιώργος Σαραντάρης. Δυό δόξες των ελληνικών γραμμάτων που έγραψαν αγγλικά (Καπετανάκης) και ιταλικά (Σαραντάρης), χωρίς ποτέ να προσαρμοστούν στο ελληνικό λογοτεχνικό τοπίο, διότι ως εξαιρέσεις επιβεβαίωναν τον ελληνικό κανόνα, που συνήθως τον καταρτίζουν ατάλαντοι και ημιμαθείς.

Σημαδιακό έτος, το 1936: θάνατος του Ελευθερίου Βενιζέλου και άνοδος στην εξουσία του Ιωάννου Μεταξά. Η γενιά του είχε επίγνωση ότι «χάθηκε επί τέταρτο αιώνος πραγματικός εθνάρχης, ο εύτολμος και διορατικός οδηγός» αφενός και αφετέρου ότι «το καθεστώς της δικτατορίας έβλαψε βαριά τον ελληνικό λαό».

Με Κανελλόπουλο

Τον Απρίλιο του 1938, δέχεται πρόσκληση από τον εξόριστο Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Αφηγείται: «Εφτασα μεσάνυχτα σχεδόν στο λιμάνι του νησιού Κύθνος, ύστερ' από ταξίδι σε ταραγμένη θάλασσα. Εκεί με παρέλαβε ημιονηγός με ημίονο, σταλμένος από τον Κανελλόπουλο, και μετά νυκτερινή πορεία μίας ώρας περίπου φτάσαμε στην κατοικία του εξόριστου καθηγητή και πολιτικού αρχηγού, όπου με περίμενε ο ίδιος, συντροφευμένος από τον γιατρό και τον ειρηνοδίκη της Κύθνου. [...]. Διαπίστωσα τον σεβασμό των νησιωτών προς τον Κανελλόπουλο, καθώς το απόγευμα βγήκαμε από την κατοικία του για έναν μικρό περίπατο. Ανδρες και γυναίκες τον ατένιζαν με συναίσθημα ευλάβειας».

Στις τελευταίες σελίδες γίνεται αναφορά στην άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία («έξαλλου οπαδού του γερμανικού ηγεμονισμού, πέραν της άλλης οικτρής ιδεολογίας του»), στον ισπανικό Εμφύλιο («Νοιώθαμε αλληλεγγύη προς τον σπαρασσόμενο αυτόν λαό και με αγωνία παρακολουθούσαμε τις διαδοχικές φάσεις της δοκιμασίας του, και αγανακτούσαμε για την κατά παράβαση των διεθνών συμφωνιών έμπρακτη επέμβαση της Ιταλίας και της Γερμανίας υπέρ της αντιδημοκρατικής μερίδας») και στη Σοβιετική Ενωση («Ηταν εξοργιστική προπάντων η ανοχή της αγγλικής πολιτικής προς το θράσος του Χίτλερ, στηριγμένη και στην αυταπάτη ότι αποτελούσε η εξουσία του ανέξοδο προπύργιο απλώς της Δυτικής Ευρώπης, χρήσιμο για τη συγκράτηση του κομμουνισμού στα όρια της Σοβιετικής Επικράτειας»).

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ